Maart 2017: Cameraploegen van NOS, RTL, SBS6, verslaggevers van Vroege Vogels en landelijke, regionale en lokale kranten verdringen elkaar om maar niets te missen van de bekendmaking van een spectaculaire vondst op Leusdens grondgebied. 

GETRAINDE OGEN De getrainde ogen van Jos Bazelmans, Hoofd Archeologie bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, zagen -tijdens het routinematige hardlooprondje in Den Treek- bij een natuurgebied in ontwikkeling iets wat zijn aandacht onmiddellijk trok. Bij het blootleggen van oude aardlagen kwamen onder dikke dekzandafzettingen niet alleen de verkoolde resten van oeroude vegetatie aan de oppervlakte. Hij zag hele stukken hout die kennelijk door bijzondere omstandigheden duizenden jaren in gave toestand geconserveerd bleven. Een zeldzame vondst van grofweg 13.000 jaar oud, naar later bleek. 

We zijn inmiddels ruim vier jaar verder. En gedurende die periode zat een grote groep wetenschappers uit verschillende disciplines bepaald niet stil. Na de ontdekking van Bazelmans werden in het gebied (dat nu Vogelwater heet, maar daarvoor regionaal bekend stond als ‘de Droogmakerij’) 167 bomen (165 dennen en 2 berken) vrijgemaakt en geprepareerd voor onderzoek. Dat wil zeggen, er werden plakken uit de stammen gezaagd die in laboratoria verder konden worden onderzocht.

BLOCNOTE We zitten in een knus kantoortje op landgoed Den Treek-Henschoten, waar nazaten van de familie De Beaufort (eigenaar van het landgoed) er alles aan doen om de ontvangst zo hartelijk mogelijk te laten verlopen. Op de eenvoudige tafel staan thermoskannen met koffie, thee en een kan met water.  Een blik met speculaasjes maakt het ‘gezellige’ Hollandse tafereel helemaal af. Jos Bazelmans heeft nog net genoeg ruimte om de resultaten van het onderzoek aan de hand van een dia-voorstelling te laten zien. De Amersfoortse Courant stuurde een verslaggever. En uw nederige dienaar zat namens het lokale sufferdje met het blocnote op schoot. De rest van de pers liet de presentatie voor wat het was. 

Bazelmans vertelde dat het onderzoek enigszins verrassend uitwees dat de bomen uit twee verschillende tijdvakken dateren. Op basis van C14-onderzoek (tijdsbepaling aan de hand van een radioactief koolstofatoom) konden die perioden ongelofelijk nauwkeurig worden bepaald. ,,Met een foutmarge van een jaar of vijftien’’, lichtte Bazelmans toe.

(Tekst gaat verder onder de foto)


De bomen bleven puntgaaf bewaard zodat aan de hand van de jaarringen de leeftijd nauwkeurig kon worden vastgesteld.  - Marcel Koch

JAARRINGENONDERZOEK Het ene bosbestand moet zo’n 13.500 jaar geleden zijn ontstaan. Jaarringenonderzoek op basis van het gevonden materiaal wees uit dat de omstandigheden ongeveer 130 jaar goed genoeg waren om de bomen te kunnen laten groeien. Het tweede bosbestand dateert van zo’n 350 jaar later en bleef grofweg 260 jaar overeind. 

Om beter te begrijpen hoe dat kwam, vertelt Bazelmans dat de klimatologische omstandigheden van dat moment een cruciale rol speelden in de vraag of de bomen konden overleven en voortplanten of niet. 

LAATSTE IJSTIJD ,,Zo’n 13.000 jaar geleden zaten we aan het eind van de laatste ijstijd (onder geologen bekend als de Weichsel-ijstijd, toen in ons land toendra-achtige omstandigheden heersten met een diepbevroren ondergrond). Alleen was het geen periode waarin gedurende langere tijd (tienduizenden jaren) dezelfde omstandigheden heersten. Ook in de ‘ijstijd’ waren er perioden die duidelijk warmer waren (met omstandigheden die lijken op die van nu), afgewisseld met perioden waarin het weer sterk afkoelde. Perioden die soms een paar honderd jaar duurden en soms wel duizend. 

Volgens Bazelmans moeten de bomen die in Leusden gevonden werden, geprofiteerd hebben van perioden van tijdelijke opwarming. ,,Hoewel de klimatologische omstandigheden goed waren, duurde het soms honderden jaren voor de bomen deze streken weer bereikten. Die groeiden hier niet en moesten ons land vanuit zuidelijker streken opnieuw koloniseren. Dat verklaart waarschijnlijk dat het eerste bosbestand korter bestond dan het tweede. Het duurde gewoon langer voor ze hier waren.’’

RELATIEF KORTE TIJD Bazelmans laat aan de hand van grafieken zien dat de klimaatverandering (de opwarming, maar ook de afkoeling) soms in een relatief korte tijd plaatsvonden. ,,En dan heb ik het over een periode van hooguit enkele tientallen jaren’’, licht Bazelmans toe. Hij schetst het beeld van menselijke bewoners die destijds deze streken bevolkten. ,,Die moeten in een tijdsbestek van 2, 3 generaties die enorme verandering hebben gezien gebeuren.’’

Het onderzoek heeft ook aangetoond dat de omstandigheden voor de bomen al een jaar of zeventig voor ze stierven zodanig waren verslechterd dat er geen verjonging meer plaatsvond. ,,De volwassen bomen konden wel tegen een stootje. Die konden zich nog geruime tijd staande houden. Maar ze produceerden geen zaden meer die de basis voor nieuwe generaties zouden moeten leggen.’’ Bazelmans: ,,Waarschijnlijk lag er gedurende een te grote periode van het jaar sneeuw en was het daardoor in het voorjaar te nat.’’ 

ABRUPTE KLIMAATVERANDERING Bazelmans gaf een voorbeeld van de wijze waarop een relatief abrupte klimaatverandering zich kan voltrekken. Klimaatverandering wordt onder meer beïnvloed door zaken als de (langjarige) cyclus van beweging rond de zon, de beweging in de stand van de aardas en de verdeling van de continenten over het aardoppervlak (die ook voortdurend in beweging zijn). 

(Tekst gaat verder onder de foto)


Bazelmans bekijkt een 13.000 jaar oude tak.  - Marcel Koch

Maar ook andere ontwikkelingen kunnen vergaande gevolgen hebben. Zo konden meteoriet-inslagen of grote vulkaanuitbarstingen het klimaat ook voor langere of kortere tijd flink beïnvloeden. ,,In tijden van opwarming -kijk ook naar wat er nu gebeurt- smelten de grote ijskappen op aarde’’, vertelt Bazelmans. ,,Dat gebeurde ook met de ijskap die Groenland, Canada en Noord-Amerika bedekte. Aan de randen ontstonden enorme bassins met koud smeltwater (de grote meren in Noord-Amerika herinneren daar nog aan). Die bassins braken echter op een gegeven moment door, waardoor enorme hoeveelheden koud water de Atlantische Oceraan binnen stroomden. Daardoor raakten de golfstromen -die nu in West-Europa voor milde omstandigheden zorgen- zodanig verstoord dat het hier sterk afkoelde.’’

PARALLEL Het ligt voor de hand -zeker nu de wereld in Glasgow bezig is te kijken hoe we de door de mens aangejaagde opwarming van de aarde kunnen stoppen- de parallel te trekken met het huidige tijdsgewricht. Als Bazelmans vertelt dat het wetenschappelijk voorspelbaar is dat we ooit in een nieuwe ijstijd verzeild zullen raken, ligt de grap voor het oprapen: ,,Misschien maar goed dat we de zaak nu een beetje opgewarmd houden.’’ De onderzoeker lacht zuinigjes. ,,Maar misschien ook goed om er dan nu maar mee op te houden’’, is zijn antwoord. Hij weet dat de gevolgen -ook op relatief korte termijn- zeer ingrijpend kunnen zijn. 

We nemen nog even een kijkje bij het Vogelwater. Op het eerste gezicht een wat saaie waterplas in een gebied dat grotendeels door heide is begroeid. Aan de rand staan medewerkers van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed klaar om een demonstratie te geven. Eerder vandaag ontvingen ze gasten van een symposium waar de resultaten van het onderzoek in kringen van wetenschappers en andere ingewijden werden besproken. 

STUK HOUT Er klinkt iets dat lijkt op een binnensmondse krachtterm. De grondboor weigert resoluut zijn inhoud aan het oog van de wereld bloot te stellen. ,,Waarschijnlijk een stuk hout’’, oppert één van de medewerkers. Met een mes peutert de ander een prop uit de boor. Even later sta ik met een stuk hout in mijn handen. De nerven haarscherp zichtbaar. Alsof het gisteren in de blubber terecht kwam. Maar toch echt 13.000 jaar oud!

door Daan Bleuel

Daan Bleuel
Foto: Daan Bleuel

Het Vogelwater zoals dat er vandaag de dag bijligt. 

Marcel Koch
Foto: Marcel Koch

De donker verkleurde laag in het bodemprofiel is de plek waar de bomen werden gevonden.