Marcel Koch

Als op 29 september 1994 het monument 'Het stille ambtenarenverzet' ter ere en nagedachtenis van de TD-verzetsgroep voor de ingang van het gemeentehuis wordt onthuld, is Joop de Wilde aandachtig toeschouwer. De Wilde (van 1944) staat er als schoonzoon van Karel Brouwer. Gedurende de Duitse bezetting vertolkte Brouwer als ambtenaar van de gemeente Leusden een voorname rol in de landelijk opererende TD-verzetsgroep. Door geknoei met het bevolkingsregister kon deze groep moedige ambtenaren duizenden mensenlevens redden. De Wilde: ,,Mijn schoonvader handelde altijd naar de letter van de wet, maar tijdens de bezettingsjaren liet hij zich leiden door zijn eigen vindingrijke methodes. Zoals de lijkjesmethode die hij samen met Dolf Hendriks uit Amersfoort had bedacht.''

Van der Kam: Mijn vader bestreed het onrecht en kwam op voor de medemensDeze methode ontstond nadat de Duitsers in 1943 de Tweede Distributiekaart invoerde om onderduikers voedsel te onthouden. De identiteit van een overleden persoon met ongeveer dezelfde leeftijd als de onderduiker werd als het ware tot leven gewekt in het bevolkingsregister. Van de Tweede Distributiekaart is de naam van de verzetsgroep afgeleid.

[SYMBOLIEK] Voor de onthulling van het bronzen beeld van kunstenaar Renée van Leusden is staatsecretaris van Binnenlandse zaken Jacob Kohnstamm uit Den Haag overgekomen. Brouwer - 73 jaar op dat moment - is in het bijzijn van zijn vrouw Rita de Voogd en familieleden op de ceremonie aanwezig. ,,Mijn schoonvader zou zelf nooit het initiatief hebben genomen voor een monument'', weet De Wilde. ,,Daarvoor was hij veel te bescheiden. Als verzetsheld heeft hij zichzelf nooit gezien. Hij beschouwde zijn verzetsactiviteiten niet anders dan andere verzetsdaden die minder of helemaal niet belicht zijn. Hij deed in zijn ogen wat hij moest doen: mensen in levensgevaar helpen.''

,,Toen het monument werd onthuld, kon hij echter een gevoel van trots niet onderdrukken. Hij vond de symboliek van het beeldhouwwerk ook zeer goed getroffen. De drie bronzen figuren duwen als het ware de deur open naar vrijheid. Zelf vind ik het beeld ook erg treffend. Of het monument me raakt? Absoluut. Ik beschouw het als een verdiend eerbetoon aan enerzijds mijn schoonvader, waarmee ik een goede band onderhield, en anderzijds aan al die dappere mensen die binnen de TD-groep actief zijn geweest.''

En over zijn verstandhouding met zijn schoonvader: ,,Hij sprak over zijn verzetsactiviteiten meer met mij dan met zijn elf kinderen. Ik vermoed omdat we met de journalistiek een raakvlak hadden. Karel had oog voor mijn journalistieke werkzaamheden. Ik was destijds correspondent van het ANP en werkte voor Dagblad Het Centrum. Zelf had hij ook een aantal jaren in zijn vrije tijd bijdragen voor Het Centrum geleverd''.

[GESLOTEN PERSOON] De Wilde - in zijn werkzame leven eerst bedrijfsjournalist bij Philips en daarna eindredacteur voor de nieuws- en actualiteitenrubrieken op de radio voor de Avro - benadrukt evenwel dat zijn schoonvader zich pas op latere leeftijd uitliet over zijn verzetsdaden. ,,Aanvankelijk zweeg mijn schoonvader als het graf over zijn oorlogs- en verzetsverleden. Hij was een erg gesloten persoon, wilde er niemand mee belasten en zeker zijn kinderen niet. Pas begin jaren tachtig liet hij stukje bij beetje meer los. In die periode liet hij zijn verhaal ook optekenen door twee geschiedenisstudenten die op dat moment onderzoek deden naar de exacte handelwijze van de TD-groep. Hun bevindingen resulteerde in een boek getiteld 'Het geruisloze verzet'. Nee, mijn schoonvader is niet ongeschonden de oorlog uitgekomen. Hij is in zijn verdere leven veel geplaagd geweest door nachtmerries en leed aan posttraumatische stressstoornis. Maar op zijn werk, op het gemeentehuis, heeft niemand daar ooit iets van gemerkt. Zijn credo was doorgaan.''

Merkt nadien op: ,,Hij heeft in 1992 nog eens zijn verhaal gedaan op de televisie, in het actualiteitenprogramma AVRO's Televizier. Toen kon je wel zien dat het geen prater was. Maar ook andere leden van de TD-groep deden hun verhaal. De ruwe banden daarvan - op VHS - gaat de Historische Kring Leusden binnenkort digitaliseren.''

Als verzetsheld heeft hij zichzelf nooit gezien. Hij deed in zijn ogen wat hij moest doen: mensen in levensgevaar helpen[KUNSTKWARTIER] Naast Brouwers geritsel met persoonsbewijzen op de secretarie van de gemeente Leusden houdt hij met tussenpozen 28 Joodse onderduikers in huis. Eén van hen is destijds de 16-jarige Harry Theeboom, alias Frans Jan Berkenbosch. De Wilde: ,,Theeboom heeft zich sterk gemaakt voor het monument, waarna stichting Kunstkwartier in Leusden het verder heeft opgepakt. Dat was een clubje van vijf kunstliefhebbers met onder meer VVD-raadslid Lili van Amerongen en architect Cees Schippers.''

Uit documentatie die De Wilde zorgvuldig heeft bewaard valt op te tekenen dat het beeldhouwwerk plus plaatsing 100.000 gulden heeft gekost. Naast onder meer een subsidie van de gemeente Leusden (30.000 gulden) en een bijdrage van Stichting 1940-1945 krijgt KunstKwartier Leusden uiteindelijk het benodigde bedrag bijeen.

[ONDERBELICHT] Dat Stichting 1940-1945 aan het beeld meebetaalt, is uitzonderlijk. In een brief uit 1993 schrijft Stichting 1940-1945 aan KunstKwartier dat het niet gebruikelijk is dat zij zich met lokale monumenten bemoeit. Passage uit desbetreffende brief: ,,In dit geval, zien wij echter aanleiding dit wèl te doen. De TD-groep is in de officiële literatuur over Nederland in oorlogstijd nogal onderbelicht gebleven. Voorts is het werk van de TD-groep van nationale betekenis geweest: velen in het hele land hebben hun leven te danken aan de creatieve inzet van deze mensen.'

Tot aan zijn dood in september 2017 had Karel Brouwer een miniatuur van het monument in zijn woonkamer staan. De Wilde: ,,Op een mooie sokkel.''

Brouwer is 99 jaar geworden.

[GEVECHTSWAGEN] In het Friese dorp Buitenpost op 175 kilometer van Leusden vandaan woont aan de stationsstraat in een ruime dokterswoning met koetshuis de familie Van der Kam. Vader Johan Piet van de Kam is huisarts. Moeder Theodora bekommert zich om het huishouden en de opvoeding van de kinderen. In dit traditioneel gereformeerde gezin groeit Pieter van der Kam op. Hij is 4 jaar als de Duitsers Nederland bezetten.

Als de jonge Pieter een Duitse gevechtswagen in de straat ziet staan, maakt dat diepe indruk op hem. ,,Dat beeld uit het begin van de oorlog is mijn oudste scherpe herinnering'', zegt de nu 84-jarige Pieter van der Kam in zijn Leusdense appartement.

Hij is in zijn verdere leven veel geplaagd geweest door nachtmerries en leed aan posttraumatische stressstoornis[DOORGANGSHUIS] Van der Kam ervaart vooral het laatste oorlogsjaar als een zeer onrustige periode. Vanwege de verzetsactiviteiten van zijn vader moet het gezin voor hun veiligheid geregeld verkassen. Van der Kam: ,,Tot tweekeer toe wist mijn vader een op handen zijnde arrestatie te voorkomen. Hij was vanaf het begin een energiek bestrijder van de bezetter. Onze dokterswoning, met apotheek aan huis, was een doorgangshuis voor mensen die gezocht werden. Ook werd het huis ter beschikking gesteld voor illegaal overleg. Via zijn volle neef Cees Dekker die in Leeuwarden woonde en rijksaccountant was, raakte mijn vader betrokken bij de TD-groep die aangepaste legitimatiebewijzen en voedingsbonnen aan onderduikers verstrekte. Als maatschappelijk betrokken dorpsdokter met een drukke praktijk had hij een groot netwerk.''

Nadat hij in 1944 wordt verraden, vertrekt het gezin ijlings naar Amersfoort en moet hij noodgedwongen de dokterspraktijk opgeven. Terwijl Pieter met zijn moeder, broer en zusjes in een woning aan de Hendrik van Viandenstraat verblijft bij de familie Hagen ('dat was familie van onze buren in Buitenpost'), duikt zijn vader onder bij de nonnen van het Sint Elizabeth Gast- of Ziekenhuis aan de Sint Anfriedsstraat. ,,Op officiële papieren stond aangegeven dat hij in Leusden op de Arnhemseweg woonde. Ik heb recentelijk ontdekt dat het een woning vlakbij de Dorpskerk betrof waarin de Woudenbergse huisarts J.E. Zweers praktijk hield voor patiënten in Leusbroek. Voor ons kwamen de oorlogsomstandigheden in Amersfoort een stuk dichterbij dan in Buitenpost. Dagelijks zagen we Duitse soldaten, hoorden we vliegtuigen overkomen en ondergingen we voedselschaarste. Vanuit een bovenraam zag ik hoe de stationsbuurt werd gebombardeerd.''

,,Mijn vader raakte via de TD-groep betrokken bij de Spoorwegstaking. Hij voerde overleg met de directie van de NS en verzorgde geldtransporten. Tot aan de bevrijding bleef hij actief in het verzet.''

Ik heb ook geprobeerd zijn moedige gedrag van destijds, waarmee hij toch ook zijn gezin in gevaar bracht, te begrijpen[VRIENDSCHAP] In Amersfoort ontmoet Pieter Dolf Hendriks, samen met Karel Brouwer de grondlegger van de TD-verzetsgroep. ,,Ik weet nog dat ik een keer met hem en mijn vader boompjes ben wezen omzagen toen er dringend hout nodig was. Ik was toen een jaar of 8. Er is tussen mijn vader en Hendriks een vriendschap ontstaan. Dat was best opmerkelijk gelet op hun karakter; ze waren beiden vrij dominant in hun doen en laten. Mijn vader nam graag de leiding en wilde zich niet door anderen laten gezeggen. Over Hendriks heeft hij ooit gezegd dat die een enigszins hoekig karakter had.''

[DRIJFVEER] Als Van der Kam gepensioneerd is, verdiept hij zich in de verzetsdaden van zijn vader en brengt hij deze in kaart. ,,Ik heb ook geprobeerd zijn moedige gedrag van destijds, waarmee hij toch ook zijn gezin in gevaar bracht, te begrijpen. Wat was zijn drijfveer? Zijn gereformeerde achtergrond speelde hierin ongetwijfeld een belangrijke rol. Hij bestreed het onrecht en kwam op voor de medemens. Dat was een principiële keuze waar geen rationale discussie aan vooraf ging. Hij deed wat hij moest doen en deed dit uit volle overtuiging. Ik kijk met bewondering terug op wat mijn vader in de oorlog voor de medemens heeft betekend.''

Bij de onthulling van het monument ter nagedachtenis van de TD-groep is Pieter samen met zijn moeder Theodora aanwezig. Zijn vader is een half jaar eerder op 84-jarige leeftijd gestorven.

Na de oorlog verhuist het gezin Van der Kam naar Rotterdam waar Johan Piet van der Kam zich specialiseert tot cardioloog en zich verbindt aan het ziekenhuis Eudokia. Het contact met Dolf Hendriks blijft. Van der Kam: ,,Hij schoof geregeld aan toen wij in Rotterdam woonden en hij als bouweconoom in Delft hoogleraar was geworden.''
Pieter van der Kam studeert psychologie en is jarenlang als psycholoog verbonden aan de Lisidunahof. Hij woont sinds de jaren tachtig in Leusden.
Marcel Koch
Foto: Marcel Koch
De dokterswoning in Buitenpost was een doorgangshuis voor mensen die werden gezocht.
Marcel Koch
Foto: Marcel Koch
Joop de Wilde: ,,Mijn schoonvader zou zelf nooit het initiatief hebben genomen voor een monument. Daarvoor was hij veel te bescheiden.''