,,Er is bijna geen plaats in Nederland aan te wijzen waar zoveel varens voorkomen’’, zegt onderzoeksleider Joop de Wilde uit Leusden enthousiast. ,,Als ik les zou moeten geven over varens, ging ik hier met mijn studenten naar toe.’’

TUINCENTRA Hij plaatst er wel onmiddellijk een kanttekening bij: ,,Een deel van die soorten komt er niet van nature voor. De zijn door bezoekers uit tuincentra meegenomen en op en rond graven aangeplant.’’ De Wilde: ,,Maar het is wel interessant om te zien of die soorten zich hier kunnen handhaven of zich zelfs gaan uitbreiden.’’

De opdracht voor het onderzoek werd gegeven door stadsecologe Renee van Assema van de gemeente Amersfoort. Een groep veldbiologen, onder leiding van Joop de Wilde die destijds voorzitter was van de regionale afdeling van de KNNV (Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging) nam de uitdaging aan. 

VERKENNEND Een eerste verkennend onderzoek, dat eind 2016, begin 2017 startte, werd uitgevoerd met medewerking van Arie van den Bremer, Huibert Barendregt, Jan Willem van Dijk, Nine Ebben, Erik Eliveld, Jenny Huijskes, Annelies Nieuwenhuis, Harry Roskam, Niko en Monique Visser en Wim de Winter. In de jaren die volgden werd het onderzoek voortgezet door Joop de Wilde met medewerking van Erik Eliveld, Harry Roskam en Wim de Winter.  

,,Je hoeft maar één keer over de begraafplaats te wandelen om te weten dat er veel varens groeien’’, zeggen de onderzoekers in hun rapport. ,,Dat zegt nog niets over de soorten die aangetroffen kunnen worden en over de aantallen. Het was na een eerste wandeling echter volkomen duidelijk dat een onderzoek tot resultaten zou leiden en dat er een redelijke kans was op het vinden van een grote verscheidenheid aan soorten. Het eindresultaat was verrassend. Er werden 30 soorten gevonden verdeeld over meer dan 1000 vindplaatsen. Dat zijn verbluffende getallen.’’

Op de begraafplaats is sprake van een grote verscheidenheid aan terreinen

VERSCHEIDENHEID ,,Op de begraafplaats is sprake van een grote verscheidenheid aan terreinen’’, stellen de onderzoekers vast: ,,Graven, aarden wallen, aangelegde natuurlijke elementen zoals vijvers, kunstmatige heuvels, bosterreinen in verschillende samenstellingen zoals naaldbomen, loofbomen en gemengd bos. Ook is er een nieuw aangelegd terrein waarvoor veel grond van buiten is aangevoerd.’’ Verder zijn tussen veel graven schelpenpaden aangelegd waardoor in bepaalde delen van het terrein kalk in de bodem terecht komt.

De verscheidenheid aan terreinsoorten en bodemsamenstelling leidt tot een grote verscheidenheid aan biotopen die goede groeiplaatsen vormen voor verschillende varensoorten, constateren de onderzoekers. Ze maken daarbij wel de nadrukkelijke kanttekening dat lang niet alle soorten er ‘van nature’ voorkomen. Een aanzienlijk deel is door bezoekers in tuincentra aangeschaft en op de begraafplaats aangeplant. Een derde categorie vormen de varens die bij de aanleg van door hoveniers en landschapsarchitecten zijn aangeplant. ,,Interessant is om in de toekomst vast te stellen of de aangeplante varens als verspreidingsbron gaan functioneren binnen het gebied van de begraafplaats en daarbuiten’’, concluderen de onderzoekers. 

VERANDEREND KLIMAATDe veldbiologen denken ook een verband met veranderende klimaatomstandigheden te zien:  ,,Waarschijnlijk onder invloed van de veranderende klimaatomstandigheden verschijnen in Nederland steeds meer exemplaren van varens uit het Dryopteris affinis complex. (Een complex is een verzameling van meerdere, bij elkaar horende, plantensoorten). 

Het Dryopteris affinis-complex bestaat uit een aantal varensoorten dat behoort tot de Geschubde mannetjesvarens. In het herbarium van Naturalis in Leiden is slechts één vindplaats bekend uit de 19de eeuw en één vondst uit het begin van de 20ste eeuw. In de zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw zijn er, op dicht bij elkaar liggende locaties, meerdere exemplaren gevonden. 

TOENAME Aan het einde van de vorige eeuw neemt het aantal bescheiden toe. Vanaf 2015 is sprake van een sterke toename van het aantal vondsten. De afgelopen twee jaar zijn in de regio Amersfoort Geschubde mannetjesvarens gevonden op het Landgoed Schothorst, in Den Treek, op de begraafplaats Rusthof en zelfs binnen de stedelijke omgeving’’, (zoals binnen de bebouwde kom van Leusden). 

door Daan Bleuel  

Joop de Wilde
Foto: Joop de Wilde
Een zeldzame en opvallende varensoort is de Koningsvaren (Osmunda Regalis).
Joop de Wilde
Foto: Joop de Wilde
Muurvaren.
Joop de Wilde
Foto: Joop de Wilde
Steenbreekvaren.