De onderzoekers -die eigenlijk in het gebied waren om onderzoek te doen naar zandhagedissen- telden in totaal zo’n zes exemplaren. ,,Dat wijst erop dat er in elk geval een kleine populatie aanwezig is’’, schrijven de onderzoekers in een artikel in het digitale tijdschrift ‘Nature Today’, waarin de bijzondere vondst wordt beschreven. Het artikel werd eind juli gepubliceerd. De waarnemingen dateren van eerder die maand. 

ZELDZAAMHEID De laatste keer dat de soort op de Leusderheide werd waargenomen was in 2000 toen Defensie zelf onderzoek deed op het terrein. Ook toen was de bruine eikenpage landelijk al een zeldzaamheid. Echter zelfs na intensief speurwerk werd de vlinder bij nieuw onderzoek in 2015 niet meer gevonden. 

,,Het is onduidelijk of de soort onopgemerkt is gebleven of dat de soort zich hier opnieuw heeft gevestigd’’, schrijven de onderzoekers van Bureau Viridis uit Culemborg dat in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf ecologisch onderzoek in het gebied deed. Ze noemen de mogelijkheid dat de vlinder zich opnieuw in het gebied vestigde ‘onwaarschijnlijk’. ,,De bruine eikenpage staat bekend als een weinig mobiele vlinder’’, aldus de schrijvers van het artikel in ‘Nature Today’. 

VERMINDERD NECTARAANBOD ,,Een belangrijke oorzaak van de achteruitgang van de bruine eikenpage in Nederland is de afname van natuurlijke en gevarieerde bosranden’’, menen de onderzoekers. De vlinder legt zijn eitjes op jonge, enigszins verzwakte eikjes. Die komen met name in die natuurlijke overgangszônes voor. ,,Daarnaast is ook de sterke vermindering van het nectaraanbod op de droge zandgronden problematisch’’, aldus de onderzoekers. 

De terreinbeheerder -het Rijksvastgoedbedrijf- zal het beheer van het gebied afstemmen op de aanwezigheid van de bruine eikenpage. ,,Hierbij kan gedacht worden aan uitbreiding van de hoeveelheid nectarplanten zoals bramenstruiken’’, adviseren de onderzoekers. De bruine eikenpage leeft bij open, lichte plekken in de overgang van eikenbegroeiingen naar open (heide) terreinen. 

ONOPGEMERKT ,,Ik denk eerlijk gezegd dat de eikenpage al die jaren onopgemerkt is gebleven’’, zegt Kars Veling, die als ecoloog verbonden is aan de Vlinderstichting. ,,Het is niet uitgesloten dat de soort zich er opnieuw gevestigd heeft, maar waarschijnlijk is dat niet. De eikenpage is niet erg mobiel en komt in de nabije omgeving eigenlijk niet voor.’’ 

Veling zegt uit eigen ondervinding te weten dat de vlinder niet makkelijk te vinden is. ,,Ik heb er zelf weleens dagen naar lopen te zoeken zonder ze te vinden. En dat waren plaatsen waarvan we zeker wisten dat ze daar voorkomen.’’

ECOLOGISCH TERREINBEHEER Ironisch genoeg kunnen maatregelen in het kader van ecologisch beheer van natuurgebieden (bijvoorbeeld begrazing door schapen of runderen) nadelig uitpakken voor de eikenpage. Veling: ,,Grazers zoeken met name de jonge boompjes. Dat is ook de bedoeling. Ze moeten voorkomen dat heidegebieden dichtgroeien. Maar de eikenpage is juist afhankelijk van die jonge eikenboompjes. Zo kan een maatregel ten gunste van het ene, voor het andere juist negatief uitpakken.’’

Aan de andere kant kan de droogte, waar we nu al drie zomers op rij heel nadrukkelijk mee te maken hebben, een positieve invloed hebben op het leefgebied van de eikenpage. Veling: ,,Het is niet meer dan een gevoel, ik heb het niet onderzocht, maar deze vlinder zoekt juist de minder vitale jonge boompjes uit om zijn eitjes af te zetten. De droogte kan invloed hebben op de vitaliteit van de eikjes.’’

NIET BEGRAASD De ontoegankelijkheid van het gebied (het is militair oefenterrein van Defensie) kan ook van positieve invloed zijn op de kansen van de soort. ,,We zien het vaker dat op militaire oefenterreinen soorten voorkomen die elders verdwenen zijn’’, weet Veling. ,,Die terreinen worden meestal ook niet begraasd.’’

Hij is overigens niet optimistisch over de kansen voor de bruine eikenpage op lange termijn. De populatie van de vlinder nam landelijk al 75% in omvang af de laatste zeventig jaar. ,,Met name op de hoge zandgronden in het binnenland heeft de soort het erg moeilijk’’, weet Veling. Hij wijst op natuurgebieden in Drenthe en Overijssel waar de natuurgebieden erg te lijden hebben onder de stikstofdepositie vanuit de omringende landbouwgebieden. ,,Ik vermoed dat de soort straks vooral nog in de duinen van Noord-Holland te vinden zal zijn.’’

LEVENSVATBARE POPULATIE Op de Leusderheide is de invloed van stikstofdepositie en daarmee de toename van de voedselrijkdom uit de landbouw minder groot. Veling: ,,Dat valt op de Utrechtse Heuvelrug (waar de Leusderheide onderdeel van uitmaakt) nog wel mee. Misschien dat de kansen om hier een nieuwe, levensvatbare populatie te ontwikkelen nog wel realistisch zijn.’’ 

De bruine eikenpage is een bedreigde soort in ons land. Het is een zeldzame standvlinder (plaatsgebonden) die lokaal voorkomt op de hogere zandgronden in het binnenland en de Noord-Hollandse duinen. De vlinder is gevonden op militair terrein dat ontoegankelijk is voor het publiek. 

door Daan Bleuel