'Oorlogsfeiten krijgen een [menselijk gezicht']
1 maart 2021 om 13:18Arry, werkzaam in de film- en tv industrie, maakte al eerder documentaires over de Tweede Wereldoorlog. Hij werd geraakt door het item over de voedselconferentie in Achterveld in 1945. ,,Ruim zeventien jaar wonend in Leusden en ik wist niets van de voedselconferentie af in Achterveld, een locatie op nog geen vijf kilometer van waar ik woon.” Op dat moment was Voorsmit bezig met maken van een kinderboek in samenwerking met kunstenares Mariska die verhalen en teksten in beeld verwerkt. Hij vroeg haar, als geboren en getogen Achterveldse, naar de voedselconferentie. Op haar beurt vroeg zij haar vader want ook haar opa, Herman Baalman, had een belangrijke rol gespeeld maar het fijne wist Mariska er ook niet van. Dat bleek het begin van vele verhalen.
VERHALEN VOELEN ,,En zo gebeurde het dat wij in mei 2020 in een Achterveldse tuin zaten, pratend met degenen die meer wisten over deze periode, Gerrit Tijmensen, Ans van Eijken en Wim van Nimwegen. Zij zijn de organisatoren van 75 jaar bevrijding, een expositie in Achterveld in mei 2020 maar deze kon helaas niet uitgevoerd worden door de corona-maatregelen die er waren. Vanaf toen fietsten we regelmatig met steeds meer verhalen en informatie van Achterveld naar Leusden en fietsten dan langs de Asschatterkeerkade waar we de verhalen ook echt gingen voelen,” vertelt Arry enthousiast. Mariska vult aan: ,, Op school lees je vooral over de Tweede Wereldoorlog en dan komt bijvoorbeeld Rotterdam met haar bombardement in beeld, maar als je nog nooit in Rotterdam bent geweest, blijft het ver weg. Alle cijfertjes en feiten zeggen je niet zoveel maar als het gaat om verhalen uit je eigen omgeving dan gaat het toch veel meer leven. Het gaat dan opeens ook om de geschiedenis van jouw familie.” Zo zorgde de opa van Mariska er voor dat de kerktoren van Achterveld bleef bestaan. Hij hoorde dat deze opgeblazen zou worden en is met gevaar voor eigen leven op zijn fiets naar Barneveld gefietst om daar de Canadezen te waarschuwen.
,, Moet je je voorstellen dat het ene uur de Canadezen door de straten liepen en een uur later de Duitsers, een bizarre situatie
PUZZELSTUKJES VERZAMELEN De feiten, zoals beschreven in boeken als ‘Van Sicilië naar Achterveld en de Glind’ van Wim van Nimwegen en ‘Ondergronds’ van José Huurdeman combineert het tweetal met de verhalen die zij verzamelen. ,,Overal is een deel bekend en wij verzamelen deze puzzelstukjes om het grote geheel te kunnen vertellen. Het zijn niet de feiten maar de verhalen van mensen, net zoals Anne Frank, die in je gedachten blijven. Hannie van den Hengel, later Petri Markenstein, zou je kunnen vergelijken met het meisje met het rode haar. Zij begon als koerierster en speelde later een belangrijke rol bij de grootste bevrijdingsactie van het verzet waarbij 54 verzetsstrijders uit de gevangenis van Arnhem bevrijd werden. Na de oorlog heeft zij als maatschappelijk werkster een grote rol gespeeld bij de re-integratie van NSB kinderen. Het verhaal van Karel van Ginkel, een verzetsleider die anderen aanstuurde, die contacten onderhield met Engeland en betrokken was bij wapendroppings kan je als een jongensboek lezen.” Samen met zijn zoon Wim van Ginkel hebben Mariska en Arry de routes gereden die belangrijk waren in de Tweede Wereldoorlog. ,,De verhalen gaan dan leven, de sfeer wordt anders.”
VERLEDEN VERBINDEN MET HET NU Het plan was om één documentaire te maken maar er bleken zoveel verhalen te zijn dat er meerdere afleveringen van documentaires in de maak zijn die ook als een educatief programma te gebruiken zijn. Het begint in 1939 waarbij de Huzaren vochten bij Achterveld waar er dertien de dood vonden. Rondom de kerk was het een slagveld. Kamp Amersfoort speelt ook een belangrijke rol omdat veel families uit deze regio via Amersfoort naar Duitsland zijn getransporteerd. Het tweetal wil de documentaires een hedendaags jasje geven waarbij ze het verleden verbinden met deze tijd en op de locaties van toen de verhalen vertellen.
Sterk in stil verzet
,,In onze regio is verzet belangrijk geweest. We hadden hier veel markante figuren met elke hun eigen rol in het verzet, men was onder meer sterk in het stille verzet.” Gemeenteambtenaar Karel Brouwer hielp vanuit het gemeentehuis onderduikers aan vervalste persoonsbewijzen. Hij bleek de beste vervalsingen te realiseren waardoor vele gemeenteambtenaren in Nederland zijn manier van vervalsen overnamen. Brouwer was een onmisbare schakel in het stille ambtenaren verzet. Voor het huis van Leusden staat een monument ter nagedachtenis aan het stille ambtenarenverzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.
NIEMANDSLAND De voedseldropping operaties Manna en Chowhound en operatie Faust, het voedseltransport over de weg staat in veel geschiedenisboeken beschreven. De start van deze operaties was de voedselconferentie van Achterveld op 28 en 30 april 1945. Het Westen van Nederland had tijdens de hongerwinter van 1944 en 1945 een groot tekort aan voedsel en brandstof. De geallieerden wilden hier voedseltransporten voor en er werd een ontmoeting tussen de geallieerden en Duitsers afgesproken vlakbij de frontlijn achter Amersfoort in het strategisch gelegen Achterveld. Tussen de linies, aan de ene kant de voorhoede van de Canadezen en een paar kilometer verderop nog de aanwezigheid van de Duitsers. Barneveld was bevrijd maar in Stoutenburg waren de Duitsers nog aanwezig. Hierdoor bevond Achterveld zich in een soort van niemandsland.
,,Moet je je voorstellen dat het ene uur de Canadezen door de straten liepen en een uur later de Duitsers, een bizarre situatie. Tegen het eind van de oorlog was er nog een Duitse eenheid in de Moespot om toezicht te houden. In Stoutenburg zat echter nog een groep fanatieke jonge Duitsers, opgejutte Hitlerjugend die klaar waren om te strijden. Zij waren zo gefrustreerd dat zij zich niet meer konden laten gelden dat zij alsnog, met de capitulatie in zicht, behoorlijk hebben huisgehouden in deze regio en nog vele slachtoffers hebben gemaakt. Zoals zij twee jongens hebben neergeschoten terwijl zij fietsend vanuit het bevrijde Barneveld terug naar hun dorp fietsten.”
NIET UITGESPROKEN GEVOELENS ,,Greet Schouten is ook één van de geïnterviewden die deze periode bewust heeft meegemaakt. Zij ging echt terug in het moment en je voelde de emoties. Om daar bij te mogen zijn geeft een groot gevoel van dankbaarheid. Jarenlang is men bezig geweest om het land en alles weer op te bouwen en werd er niet gesproken over de oorlogstijd. Pas vanaf de tachtiger jaren gingen opa’s en oma’s hun kleinkinderen vertellen over deze tijd, zo werd er ook een generatie overgeslagen. We merken dat velen hier hun verhaal vertellen met tranen in hun ogen. Niet uitgesproken gevoelens hebben invloed op volgende generaties en zorgt onbewust voor het op een bepaalde manier naar de wereld kijken.”
Monument Franse piloot
,,Op de Hessenweg is een monument van een neergestorte Franse piloot. Jan Schreuder heeft dit als tienjarige jongen zien gebeuren. Het monument gaat hersteld worden waarna zijn Franse familie de plek wil komen bezoeken. Door al die verhalen ga je anders naar je omgeving en de monumenten kijken. Zonder verhaal ga je er zo aan voorbij.”
,, We merken dat velen hier hun verhaal vertellen met tranen in hun ogen. Niet uitgesproken gevoelens hebben invloed op volgende generaties
ONTWIKKELING ORGANISCH ,,We begonnen als twee enthousiaste mensen met een project maar het wordt steeds groter. Om het meer handen en voeten te geven en ons project beter te presenteren hebben we eind 2020 de Stichting Verhalen uit de vuurlinie opgericht waar Wim van Nimwegen voorzitter van is geworden. Sinds februari is de website online. Onze ontwikkeling gaat op deze manier organisch. Het was al snel duidelijk dat één documentaire niet voldoende was. Er is simpelweg teveel te vertellen. Ook komen er telkens nieuwe ideeën en projecten op ons pad. Ook willen we het als een educatief verhaal neerzetten voor de bovenbouw van het basisonderwijs voor de regio Amersfoort, Leusden, Barneveld, Ede en Wageningen. Gemeente Leusden en Barneveld zijn al enthousiast over ons project en ook bedrijven tonen hun interesse. Enkele bedrijven sponsoren onze stichting al maar meer sponsoren blijven welkom.”
MENSELIJK GEZICHT GEVEN ,,De tijd begint te dringen. Het aantal mensen dat de Tweede Wereldoorlog bewust heeft meegemaakt wordt steeds minder. Ieder heeft zijn of haar eigen verhaal. Wij willen deze verhalen een menselijk gezicht geven. Dus wij nodigen hen uit om contact met ons te zoeken. Wij luisteren graag naar hun verhalen.”
Grafkisten maken
Dorus Huppelschoten was ten tijde van de Tweede Wereldoorlog bakker in Achterveld. Dorus was zeventien toen de oorlog begon en heeft die periode bewust meegemaakt. Hij stopte in 1978 wegens gezondheidsredenen waarmee een einde kwam aan 117 jaar Huppelschoten bakkerij. ,,Wij kwamen in het verzorgingshuis en Dorus heeft anderhalf uur verhalen verteld waaronder het verhaal van zijn broer die timmerman was en grafkisten moest maken voor neergeschoten Huzaren die rondom de kerk lagen en zij werden uiteindelijk in een grafkist op de begraafplaats herbegraven. Op het einde van ons interview werd hij in zijn rolstoel weggereden en hij bleef praten tot hij uit het zicht verdween. Hij was zo helder en voor ons zo bijzonder om te horen wat hij uit die tijd nog wist te vertellen.” Hij overleed afgelopen 7 januari in Nijkerk.
w Dit verhaal was voor premiumabonnees eerder te lezen op Leusder Krant.nl Premium. Word ook lid en steun ons werk door de code te scannen met uw mobiele camera.
