‘Om vooruit te kunnen met je leven, moet je je geschiedenis kennen’

LEUSDEN/AMERSFOORT ‘Nos hendenan tabata bomba’ (‘wij waren slavenopzichters’), dat waren de woorden van haar opa die de Leusdense kunstenares Odette Mallegrom-Antonia nieuwsgierig maakten naar haar familiegeschiedenis. ,,Die uitspraak liet me niet los en riep vragen op over afkomst, geschiedenis en de verhalen die binnen families van generatie op generatie worden doorgegeven, maar niet altijd worden verteld.” Haar tentoonstelling ‘Vrouwenkracht toen, nu en altijd’ in het Rietveldpaviljoen gaat over families van bomba’s, slavenopzichters in Curaçao.

door Adriënne Nijssen

,,Mijn familie heeft mij altijd geïntrigeerd. Opa is geboren in 1918. Hij was het zevende kind. Mijn overgrootvader is geboren in 1870. Ik wilde veel weten over de generaties vóór hem. Maar opa kon me niet heel veel vertellen, zijn generatie was de generatie van het zwijgen. Ergens heb ik er begrip voor, ze keken terecht vooruit. Als ik naar mezelf kijk, is het belangrijk om een stuk geschiedenis te kennen zodat je begrijpt waarom mensen handelden zoals ze handelden.”

VOORAL VERHALEN OVER ZWARTE MANNEN 

Een paar jaar geleden zijn de archieven opengegaan. Mallegrom-Antonia ging zoeken naar verhalen over bomba’s, maar kwam alleen veroordelingen tegen. ,,Als ik naar mezelf kijk en ik zou zo’n bomba moeten zijn, wat zou ik dan doen. Ze moesten andere slaven slaan met een takkenbos van dunne takken van de Dividiviboom. Daardoor sprong de huid open, met infecties tot gevolg.”

In de archieven zocht Mallegrom-Antonia naar de verhalen van vrouwen ,,Want hoe was het voor mijn betovergrootmoeder om in die tijd als vrouw te leven als vrouw van een bomba?” Maar wat ze vond ging vooral over zwarte mannen. ,,Alsof onze voormoeders niet bestaan hebben. Ik wilde wat doen voor al die vrouwen die onzichtbaar lijken in het archief, maar hun kracht hebben doorgegeven. Door hen een stem te geven door middel van beeldende kunst, omdat vrouwen vroeger heel creatief waren. Veel daarvan is verloren gegaan vanwege het gebruik van organische materialen. Ik wil stukken van de geschiedenis meegeven aan voornamelijk Antilliaanse jongeren. Op Curaçao kreeg je geschiedenis over Nederland, maar omgekeerd niet.”

Artikel gaat verder onder de afbeelding. 

Werk van Shireen Koch te zien op de expositie Vrouwenkracht toen, nu en altijd - Foto: Adriënne Nijssen

DOCUMENTEREN VAN VERHALEN 

In 1953 ging Pater Brenneker, samen met Ellis Juliana, mensen op Curaçao interviewen en hun verhalen documenteren. Ze hadden heel veel kennis van medicinale planten, van landbouw en dierverzorging. Tijdens die interviews praatten mensen ook over vroeger. Een man uit 1853 vertelde over de tijd dat hij slaaf was. Ook zijn er interviews met vrouwen die vroedvrouw en min werden voor de blanke kinderen. Dokter Rose Mary Allen, antropoloog, heeft in de jaren tachtig ook interviews gedaan. 

Een bijzonder onderdeel van de tentoonstelling vormen de historische audiofragmenten uit de jaren tachtig. Hierin vertellen mensen over het leven van hun ouders en grootouders. Zo is het verhaal te horen van een vrouw, geboren in 1881, die vertelt over haar vader die als kind werd verkocht. Ook klinkt de stem van een vrouw, geboren in 1903, die werkte binnen het paga tera-systeem. ,,Dat systeem ontstond na afschaffing van de slavernij; je was vrij, maar had geen eten, geld of woning. In ruil om je woning te behouden werkte je gratis voor de slaveneigenaar. De vrijgemaakte slaven kregen een klein stukje grond voor zichzelf. Tien procent van de oogst ging naar eigenaar. Paga tera is letterlijk betalen voor de grond. Mensen uit het zuiden bleven erg nederig door dit systeem, wat tot 1950 in stand bleef.”

Mallegrom-Antonia is vooral verhalenverteller

Mallegrom-Antonia vindt zichzelf geen maker, maar een verhalenverteller. Ik wil in de archieven duiken en andere families interviewen die een bomba in de familie hadden. ,,Ik snap heel goed dat dit niet voldoende is voor een expositie. Alsof het zo moest zijn, kwam ik op de lezing ‘Kerk en slavernij’ in Amersfoort de kunstenaressen Sanna Martha en Shireen Koch tegen. In Rotterdam ontmoette ik Adelindra Meijer op de Art Fair en in Amsterdam ontmoette ik Naomy Dentro op de Nocknock Art Fair. Ik had gelijk een klik. En ik wist dat ik hier iets mee wilde gaan doen. Ze waren alle vier bezig met identiteit en toonden hoe breuk en heling naast elkaar kunnen bestaan. Zij geven op de expositie, elk op hun eigen manier, invulling aan de kracht van zwarte vrouwen.”

(Artikel gaat verder onder de afbeelding).

Werk van Sanna Martha te zien op de expositie Vrouwenkracht toen, nu en altijd - Foto: Adriënne Nijssen

Mallegrom-Antonia hoopt dat het onderwerp prikkelt om na te denken over hoe het verleden nog doorwerkt vandaag door erover te praten. ,,Trauma geef je mee aan je kinderen, maar niet alles hoort bij jou. Als je weet waar het vandaan komt, dan kun je pas beslissingen nemen voor jezelf.”

De tentoonstelling ‘Vrouwenkracht toen, nu en altijd’, is in het Rietveldpaviljoen. ,,De expositie sluit aan bij de gedachte van Keti Koti, het herdenken van voorouders. Met deze tentoonstelling herdenk ik mijn voormoederen.”

Het lijkt Mallegrom-Antonia bijzonder om te spreken met nazaten van slaveneigenaren, want hun verhalen zijn nauwelijks gedocumenteerd. Zonder deze verhalen is het hele verhaal niet compleet. Ken of ben je een nazaat, neem contact op via info@sablika-art.nl.

Tentoonstelling ‘Vrouwenkracht: van Sablika tot Elsa’ is te zien tot en met 5 juli in galerie Rietveld, Zonnehof 4A-5A. openingstijden van donderdag-tot en met zondag van 12.00 tot 17.00 uur. De toegang is gratis.