Zuinig zijn op ringslang, bermpje en kleine modderkruiper bij aanleg verlegde Maanweg

LEUSDEN - Nog even en dan wordt er een begin gemaakt met de aanleg van de verlegde Maanweg. De weg wordt ongeveer 1 kilometer lang, vormt de verbinding tussen de bestaande Maanweg en de Arnhemseweg (N226) en loopt dwars door de ecologische verbindingszone van de Heiligenbergerbeek. Ter bescherming, behoud en mogelijk versterking van de landschappelijke en ecologische waarden en de karakteristieke structuur van het gebied wordt de verlegde Maanweg ‘landschappelijk en ecologisch ingepast’.

tekst en foto’s John Spijkerman

Om de leefbaarheid te vergroten en de bereikbaarheid van Leusden-Zuid te verbeteren, wordt de Maanweg verlegd. Het hangt samen met de bouw van de Tabakssteeg en de verkeerstoename op de Maanweg, maar ook met verkeersgevaarlijke situaties op de huidige Maanweg. Als de verlegde Maanweg gereed is, wordt de huidige aansluiting op de Arnhemseweg afgesloten voor doorgaand autoverkeer. De nieuwe weg wordt een tweebaansweg waar 50 kilometer mag worden gereden en loopt vanaf de huidige haakse bocht in de Maanweg met een flauwe S-bocht naar de Arnhemseweg. Aan het beginpunt komt een rotonde. Naast de weg komt een tweezijdig fietspad. De aansluiting op de Arnhemseweg ligt ter hoogte van het gasstation. Er komt daar een kruispunt met twee opstelstroken in alle richtingen en een oversteekplaats voor fietsers. Zware gastransportleidingen die door het gebied heen lopen zijn mede bepalend voor het verloop van de verlegde Maanweg. De weg moet in ieder geval op 4 meter afstand liggen van de gasleiding. Voor struiken en bomen die geplant worden, geldt ook die afstand.

De plannen zijn in nauw overleg met de provincie tot stand gekomen. ,,De Arnhemseweg is een provinciale weg. Onze plannen zijn helemaal afgestemd op de toekomstplannen van de provincie met Arnhemseweg’’, zegt de projectleider van de gemeente Leusden. Voor de aanleg van de verlegde Maanweg zijn langs de Arnhemseweg bomen gekapt en er zijn ook enkele knotwilgen gekapt nabij de Maanweg. ,,Maar voor alle bomen die we kappen, hebben we een herplantplicht. Langs de Arnhemseweg komen de bomen terug.’’

Overgangsgebied

Het gebied waar de verlegde Maanweg wordt aangelegd, ligt op de overgang van van de Utrechtse Heuvelrug naar de Gelderse Vallei. Bij de aanleg wordt rekening gehouden met de verschillende landschaptypes die op die plek samenkomen. Om de overgang naar de Utrechtse Heuvelrug te markeren, komen er bij de aansluiting van de nieuwe Maanweg op de Arnhemseweg dichte bossages, houtwallen en losstaande bomen. In het ‘middengedeelte’ van de verlegde Maanweg wordt juist het half open landschap van het Beekdal benadrukt: met afwisseling van drogere en nattere graslanden, met ‘her en der natuurlijke ruigten en struwelen’. Rijen knotwilgen en elzensingels brengen daar de cultuurhistorie van het gebied in beeld. En nadat automobilisten en fietsers de brug over de Heiligenbergerbeek richting Leusden Zuid zijn gepasseerd, begint de overgang naar het stedelijk gebied. Aan weerskanten van de verlegde Maanweg komen rijen essen, aan de noordzijde zelfs twee rijen dik. Het idee is om met een mooie landschappelijke entree de overgang naar het stedelijk gebied te benadrukken.

Ecologische verbindingszone

De Heiligenbergerbeek is een natte ecologische verbindingszone (EVZ). Zo’n EVZ geeft dieren en planten de mogelijkheid zich tussen bestaande en nieuwe natuurgebieden te verplaatsen. Ecologische verbindingszones maken onderdeel uit van de Ecologische Hoofdstructuur. Rond deze beschermde gebieden mogen er niet zomaar allerlei werkzaamheden plaatsvinden. Nieuwe plannen, zoals de aanleg van de verlegde Maanweg, zijn niet toegestaan als de wezenlijke kenmerken of waarden van het gebied ‘significant’ worden aangetast. De verlegde Maanweg vormt een barrière voor de verplaatsing van dieren langs de beek en door het beekdal. Vandaar dat er maatregelen moeten worden genomen om dat zoveel mogelijk te voorkomen.

In 2007 is een flora- en faunaonderzoek in het gebied gehouden. Daaruit kwam naar voren dat er beschermde diersoorten zijn die schade ondervinden van de aanleg van de weg. Daarbij gaat het om ringslang, maar ook om beschermde beekvissen als het bermpje en de kleine modderkruiper. Extra maatregelen rond de Heiligenbergerbeek moeten ervoor zorgen dat nieuwe soorten het gebied als verbindingszone gaan gebruiken en dat een negatieve invloed van de verlegde Maanweg op de aanwezige flora en fauna zo veel mogelijk wordt voorkomen. Uit het onderzoek blijkt overigens dat de verlegde Maanweg de ‘duurzame instandhouding van de beschermde soorten niet in gevaar’ brengt.

De ringslang is een beschermde diersoort die al gebruik maakt van de oeverzones van de Heiligenbergerbeek. Alhoewel is vastgesteld dat de ringslang zich niet in het gebied voortplant, gebruikt hij het wel als jachtterrein en als verbindingszone. Door de aanleg van de verlegde Maanweg verliest de ringslang een klein deel van zijn leefgebied, dat bovendien doorsneden wordt door de nieuwe weg. Om de ringslang zoveel mogelijk te ontzien, vinden de werkzaamheden aan de sloten, de beek en het verwijderen van de kruidachtige vegetatie in de wintermaanden van 2012 plaats.

Faunapassages

Om de barrièrewerking van de verlegde Maanweg te verminderen en ervoor te zorgen dat dieren zich straks ook kunnen verplaatsen, komen er faunapassages in het gebied. Een van die faunapassages wordt gevormd door de auto- en fietsbrug over de Heiligenbergerbeek. De totale breedte van de twee bruggen bedraagt 14 meter en ze worden 22,5 meter lang. De lengte van de brug heeft te maken met de inrichting van de oevers als ecologische verbindingszone. ,,Het worden natuurvriendelijke oevers’’, zegt een beleidsmedewerker van de gemeente Leusden. ,,Nu zijn de oevers van de Heiligenbergerbeek vrij strak. ,,Het wordt straks een flauwe oever met aan weerskanten vijf meter plas-draszones.’’ Door de flauwe oevers kunnen dieren de beek in en uit en vormt de beek geen barrière.

De oeverzone wordt ook ingericht voor ringslang en poelkikker. De verwachting is dat bijvoorbeeld de das en patrijs beschutting kunnen vinden in de ruigere vegetatie naast de oever. Het betekent niet dat de das al in het gebied voorkomt, maar dieren tot en met de grootte van de das kunnen er eventueel gebruik van maken. De aanwezige fauna kan onder de de brug door. Er komt een loopstrook en stobbenwal van voldoende hoogte voor kleinere dieren. De hoogte van de onderdoorgang is niet afgestemd op reeën. Dieren worden door de aanwezigheid van de beek vaak al naar de onderdoorgang geleid. Houtwallen in het gebied hebben dezelfde functie. En om te voorkomen dat dieren toch de weg oversteken, worden rasters en geleidewanden geplaatst. De rasters hangen samen met de faunapassage.

Voor een intensere beleving van het gebied is op wens van de provincie besloten de nu nog strakke, gekanaliseerde Heiligenbergerbeek te laten meanderen of ‘kronkelen’. Een beek met bochten erin biedt bovendien meer mogelijkheden aan bepaalde soorten amfibieën en vissen. Mogelijk zijn er ooit bittervoorns en grote modderkruipers in de Heiligenbergerbeek te vinden.

Er komt ook een aantal andere faunapassages in het gebied. Onder de Arnhemsweg komt een faunatunnel voor de das, marterachtigen en muizen. Het gaat om een ronde faunatunnel met een halve meter doorsnede. De tunnel komt te liggen ongeveer 100 meter ten zuiden van de aansluiting van de verlegde Maanweg op de Arnhemsweg. Een extra faunapassage ontstaat doordat de Gasunie de hoofdtransportleiding moet verleggen. ,,Die leiding ligt nu in een holle buis en die willen ze laten liggen. Die buis kan als extra faunapassage worden gebruikt’’, zegt de projectleider van de gemeente Leusden.

Ook voor andere dieren komen er faunapassages. Vleermuizen gebruiken het gebied rond de Heiligenbergerbeek om voedsel te vinden, maar hebben er geen vaste rust- en verblijfplaats. Om een veilige oversteek over de Arnhemseweg mogelijk te maken, komt daar een ‘hop-over’. Een ‘hop-over’ wordt gevormd door de hoge kruinen van beuken- of eikenbomen. Door die hoge kruinen zullen vleermuizen hoog boven het verkeer de Arnhemseweg passeren, is de verwachting. Het kan overigens wel even duren voordat de hop-over volgroeid is. Bij aanplant moet daarom worden gekozen voor wat oudere, grotere bomen.

Boombrug

Over de Arnhemseweg komt ook een boombrug voor boommarters. Die boombrug ligt ten noorden van de verlegde Maanweg, ter hoogte van het gasstation, en is eigenlijk een touw met een dikte van circa 4 tot 10 centimeter. Daarmee worden de bestaande bomenkronen over de weg met elkaar verbonden. Het is de bedoeling dat de boommarter er gebruik van gaat maken. ,,Er is voor zover ons bekend maar één touwbrug in Nederland’’, weet de beleidsmedewerker van de gemeente.

Ook aan de kikkers wordt gedacht. Er wordt een kikkerpoel gegraven op de overgang van Utrechtse Heuvelrug naar het beekdal. Deze poel krijgt een omvang van minimaal 700 m2, met daarbij glooiende oevers en een grondwal met nog eens 500 m2. Mogelijk gaat deze poel deel uitmaken van het nieuwe landgoed dat Den Treek mag ontwikkelen ten noorden van het gebied.

Om de rust in het landschap niet nodeloos te verstoren, wordt gekeken naar de verlichting op de verlegde Maanweg. Rond de ecologische verbindingszone bij de Heiligenbergerbeek wordt LED verlichting toegepast, die ‘s nachts 50 procent wordt gedimd, maar wel binnen de grenzen van de veiligheidsnormen.