Het landschap van de boze droom

De zomervakantie ligt inmiddels alweer even achter ons. Enige weken heel ergens anders zijn kan heel heilzaam zijn. Zonder geremd te worden door de sleur en de tijdsdruk van alledag kun je vrijuit nadenken en bij jezelf naar binnen kijken, geraakt worden door dingen, (weer) voelen wat wezenlijk en echt belangrijk is. Vakanties zijn alleen al belangrijk omdat ze kunnen leiden tot diepere inzichten, tot ervaringen, waarvan je dan denkt “Dit is belangrijk” of “Dit mag ik nooit vergeten”. Ze zijn het daarom waard om langer bij stil te staan, om vast te houden en misschien te delen met anderen, ook na de vakantie ...

De tocht erheen was zo mooi geweest, de omgeving zo lieflijk en schilderachtig. Hoogteverschillen, continu veranderende uitzichten vanaf slingerende wegen, klaterende beekjes, vrolijk fluitende vogels en alles zo oogverblindend groen, heerlijk …, het zou in je verbeelding het ultieme landschap kunnen zijn voor een ontspanningsoefening waarbij je aan fijne, rustgevende dingen moet denken.

Even later werden, haast geruisloos, deze idyllische beelden en geluiden wreed verstoord door een andere werkelijkheid. Met mijn verstand kan ik nu zeggen dat ik er eigenlijk niet door verrast had hoeven worden, ik wist immers waar ik heen ging. Maar je bent een mens, met een hart, en ik ervoer een scherp, schokkende en tegelijk fascinerend contrast: het landschap kwam ten enenmale niet overeen met de werkelijkheid.

De informatie op de panelen en plattegronden versterkten het unheimische gevoel dat zich meester van mij had gemaakt en het omringende landschap, dat toch al ondanks de overvloedige zonneschijn zijn kleur en pracht had verloren, hulde zich nu helemaal in een grauwsluier, in werkelijk niets meer leek het op de idylle even eerder. De drie zinnen die geprojecteerd waren op de muren van de expositieruimte in het herdenkingsmuseum vertelden eigenlijk het hele verhaal. “Ook dit behoort tot onze geschiedenis”, “Het landschap heeft er geen schuld aan, het kon er toch niets aan doen?” en, het zinnetje dat me het meest opviel: “Heel merkwaardig, op een deel van het kamp ligt nu een woonwijk”.

Welkom in Flossenburg!

Het is nu twee jaar geleden dat we drie weken op vakantie waren in het prachtige, gemoedelijke Beieren, Zuid-Duitsland. Maar in Duitsland kun je en mag je ook niet voorbijgaan aan het duistere oorlogsverleden, het hoort er nu eenmaal bij, of je wil of niet. Als onlosmakelijk en pijnlijk onderdeel van de geschiedenis stond op een zonnige middag ook een bezoek aan het in de omgeving gelegen voormalig concentratiekamp Flossenburg op het programma. Het was geen vernietigingskamp als bijvoorbeeld Auschwitz of Buchenwald. In het herdenkingsmuseum werd ik me er pas van bewust dat er veel meer (ettelijke tientallen!), minder bekende, kampen zijn geweest, lang niet altijd vernietigingskampen, maar bij voorbeeld werkkampen of doorgangskampen. Flossenburg was een werkkamp waar in de directe omgeving natuursteen werd gedolven door de gevangenen. Tijdens die werkzaamheden en in het kamp zelf zijn talloze onschuldige mensen op brute wijze de dood ingejaagd. Allerlei beelden en getuigenissen maakten op indringende wijze duidelijk welke menselijke drama’s zich hier hadden afgespeeld.

Hier ontrolde zich een enorm landschappelijke dram en ik was er zeer van onder de indruk. De vergelijking met Kamp Amersfoort drong zich daar meteen bij mij op, ook gelegen in een fraaie landschappelijke omgeving. Dit was ook geen vernietigingskamp (maar een doorgangskamp), en ook daar hadden vele onschuldige mensen op gruwelijke wijze het leven gelaten. Ik vond het landschappelijke drama in Flossenburg nog erger dan in Amersfoort. Kwam het alleen door die woonwijk in een deel van het kamp? Misschien kwam het ook doordat de natuurlijke omgeving daar nog ongerepter, groener, gevarieerder, ja, nog overweldigender was, hetgeen het contrast met de werkelijkheid van het kamp nog extremer en onbegrijpelijker maakte. Hoe hadden in een dergelijk idyllisch landschap zulke ellendige en afschuwelijke dingen kunnen gebeuren? Het landschap had ogenschijnlijk gevoelloos en zwijgend toegekeken hoe zich dag na dag, jaar na jaar, drama’s voltrokken in zijn midden. Dat is de overeenkomstige realiteit van het landschap rond Kamp Amersfoort en dat Duitse droomlandschap in Beieren. Het bleek om een boze droom te gaan .....

Sommige plekken zijn tot in de lengte der dagen besmet, omdat ze hun onschuld verloren hebben. Zelfs al zou je alle sporen uitwissen en alles zou er ogenschijnlijk mooi uitzien, er zal rond die plekken altijd iets sinisters blijven rondwaren, een sfeer van dood en verderf, wanhoop en diep menselijk falen. Kamp Flossenburg nu is zo’n plek. De sfeer van dood en verderf rond deze plek was voor mij zó voelbaar, maar het werd voor mij pas echt beklemmend toen, al rondkijkend op het voorterrein, ineens tot me doordrong dat hier op een deel van het voormalige kampterrein een woonwijk was aangelegd, met straten, speelplaatsjes, bankjes, uitzichtpunten … Vanuit de huizen keek men uit op het landschap van de dood en maakte men er deel van uit. Maar het leven van alledag ging gewoon door, als altijd. Het kwam zo cynisch op mij over, zo ongevoelig. Hoe konden de bewoners van die huizen ooit ’s nachts nog een oog dichtdoen? En welke plannenmakers hadden dit ooit bedacht? Het fascineert mij tot de dag van vandaag wat er in de hoofden en harten van deze mensen omgaat, telkens als zij de bocht doorrijden van de weg dwars door het kamp naar hun woning. Wat zou ik graag eens praten met deze en gene en hen willen vragen wat zij voelen wanneer zij links en rechts de groepen mensen ontwaren die de wrange geschiedenis ter plekke opsnuiven, een geschiedenis waarin zij elk moment van de dag opgesloten zitten.

Ik moest op dat moment weer aan Kamp Amersfoort en omgeving denken. Daar werken mensen (zoals in de Politieschool, jawel, op een deel van het voormalige kampterrein), daar laten mensen hun hond uit, daar slaan mensen balletjes op de prachtige golfbaan, daar fietsen horden scholieren af en aan over de mooie, steile Laan 1914. Wat ervaren al deze mensen in dit landschap? Staan zij wel eens stil bij wat hier ooit gebeurd is? Weten zij ervan? Hebben ze in de hectiek van alledag wel eens ruimte voor het verborgen leed dat hier alom aanwezig is? Ervaren zij wel eens het zelfde als de mensen die het herinneringscentrum van Kamp Amersfoort bezoeken en daar in een boze droom verzeild raken?

En ik moet er nu twee jaar later weer aan denken, terwijl ik in de bossen nabij Kamp Amersfoort wandelaars onbezorgd zie genieten van de prachtig gekleurde herfstbladeren, die deze dag op hun mooist glinsteren in het licht van de zon. De zon op mijn gezicht voelt deze middag gewoon warm aan. Wegdommelend had ik kunnen denken dat het zomer was. Maar soms is niets wat het lijkt.